عمارت شيرينه

                                                                    منبع: كتاب تاريخ تحولات سياسي، اجتماعي دشتي

آتشكده كوه مند

آتشكده كوه مند از آثار باستاني و مهم دشتي است كه در دامنه كوه مند و به فاصله 30 كيلومتري خورموج، غرب روستاي زاير عباسي قرار دارد. در ارتفاع سنگي مشرف به رودخانه خشكي كه بستر رودخانه قديمي است آثار حجاري و كوه تراشي در دل صخره وجود دارد از بستر رودخانه راهي به ارتفاع 60 متر كه اولين مدخل آتشكده است، كشيده شده است. يك شاه نشين با يك سكوي مياني و يك سكوي افقي كه در سمت راست شاه نشين قرار گرفته و يك اطاق قوسي با انحناي منظم كه با سنگ و گچ و گل ساخته شده جالب توجه است. نماي خارجي فعلي كلات عبارت از يك مدخل با سقف قوسي و دو مدخل مستدير القاعده و ده حفره به شكل مدخل هاي طرفين سكوي شاه نشين مدخل اصلي و با اندازه هاي متفاوت كه به احتمال به منزله پنجره و نورگير هاي رواقهاي اصلي آتشكده بوده اند. آتشكده از سه طبقه مياني يا اصلي، تحتاني و فوقاني تشكيل شده است كه با هم ارتباط داشته و در عين ارتباط، نوع ساختمان هر يك با ديگري متفاوت بوده كه گويا از هر يك از طبقات براي منظور خاصي استفاده مي شده است. در بستر رودخانه خشك فعلي آثار ساختمان ها و آبگردان ها و بند هايي در اراضي پاي كوه و در اطراف مسيل وجود دارد كه از وجود ميدان بزرگي در جلوي كلات حكايت مي كند كه سطح آن با خاك و سنگ بالا آورده بوده اند. با توجه به وجود آثار آب انبار و بقاياي درختاني از فاصله دويست متري پاي كوه احتمال مي رود در جلوي آتشكده ميداني وجود داشته و براي جلوگيري از نفوذ سيلاب هاي شديد در اطراف تپه، بند هاي زيادي از سنگ و گچ ساخته بوده اند. بيش از نيم قرن پيش در جانب شمالي آتشكده و پشت كوه نيز آثار حفره ها و شاه نشين و درختاني وجود داشته است و از آنجا راهي به آتشكده منتهي مي شده است كه به مرور زمان بر اثر ريزش كوه آن آثار ازبين رفته اند. گويا نقشه اصلي مقاير كلات متأثر از مقابر فنيقي است و با توجه به طرز قرار گرفتن دخمه ها بر روي يكديگر و كم شدن تدريجي ابعاد آن ها در طبقات بالاتر، همان نقشه زيگوراتها و ميل هاي خاص مضرس است كه اصلي ايلامي و بابلي دارد اما نقشه صليبي دهليز ها نقشه هندي و ايراني است. مقابر كلات داراي صفحه اي مستقل و در عين حال متأثر از تمدن هاي مختلف ايراني و هندي و آشوري، فنيقي و ايلامي است.

                                                                  منبع: كتاب تاريخ تحولات سياسي، اجتماعي دشتي

قلعه محمد خان دشتي

قلعه خورموج مربوط به محمد خان دشتي است و در عصر ناصر الدين شاه بنا شده است. محمد خان به عمران و آبادي و سازندگي علاقه وافري داشت به همين خاطر «ميرزا فتحعلي معمار شيرازي» را از شيراز دعوت كرد و به تدبير وي قلعه و حمامي محكم در خورموج ساخته شد. قلعه در گذشته داراي چهار حصار و چهار برج و يك اندروني و يك عمارت مركزي و تعدادي قراولخانه و اصطبل بوده است. قلعه چهار يا پنج طبقه بوده و از يك گوشواره بسيار زيباي فوقاني مشرف به شهر برخوردار بوده است كه براي لطافت هوا و مقاصد نظامي و ديدباني از آن استفاده مي شده است. بر چهار ديواري قلعه، چهار برج كه از بيرون با سنگ و گچ طاقسازي و نماسازي شده بود وجود داشت و سه ديوار دروني با راهروهاي مناسب و گشاده و سر سراهاي متعدد، چهار برج را در ميان خود جاي داده بود. قلعه داراي شاه نشين ها، حياط، سر سرا، قراولخانه، انبار و حمام بوده است؛ شاه نشين ها و گوشواره ها همه به سبك سلجوقي و متأثر از سبك هاي ساساني و با استفاده از طاق ها و طاق‌نماها و پيشاني هاي بلند عمارت شده اند. پي ها و شالوده ديوار ها و عمارت از سنگ و گچ و ملات ساروج بوده است. محمد خان براي ساختن آن بيشتر رعيت پا برهنه را به بيگاري گرفت تا آنجا كه خود در انتقاد اعمال امثال و اقران خود ابياتي سروده و بر سنگي نقر و بر سر در عمارت خود نصب نمود كه در ديوانش نيز وجود ندارد.